4 redenen waarom medicatieverspilling aanpakken juist nú belangrijk is

Jaarlijks worden er bergen medicijnen voor niets geproduceerd. Meer dan 100 miljoen euro aan geneesmiddelen wordt per jaar ongebruikt vernietigd, alleen al bij apotheken. Medicatieverspilling tegengaan is dan ook één van de pijlers van de Green Deal Zorg 3.0, die onlangs werd ondertekend. Maar waarom is het reduceren van deze verspilling juist nu zo belangrijk? In dit artikel bespreken we vier redenen met economische en milieutechnische grondslag.

Wat is medicatieverspilling? 

De kosten van de gezondheidszorg zijn de afgelopen jaren flink toegenomen. Het RIVM verwacht dat deze groei de komende jaren blijft aanhouden, met een gemiddelde kostenstijging van 2,8% per jaar. Één van de invloedrijke kostenposten in de gezondheidszorg is medicatie. Door de ontwikkeling van dure geneesmiddelen voor bijvoorbeeld diverse vormen van kanker, zijn deze kosten in de afgelopen jaren flink toegenomen.

Of het nu geavanceerde en dus prijzige of relatief simpele medicijnen zijn: patiënten gebruiken doorgaans niet de volledige hoeveelheid die ze mee hebben gekregen. Het gevolg? Er worden legio ongebruikte medicijnen verspild. Alleen al in Nederland werd deze hoeveelheid in 2018 al geschat op maar liefst 427 kilo per dag. Medicatieverspilling verwijst naar medicijnen die ongebruikt blijven gedurende de hele farmaceutische keten en gebruiksduur, wat verschillende negatieve effecten teweeg brengt. Denk hierbij aan verspilling bij fabrikanten, groothandels, apotheken en uiteindelijk bij patiënten thuis. 

Het is van groot belang dat zorgverzekeraars, zorgverleners en alle andere schakels in de keten het tegengaan van medicatieverspilling prioriteit maken. Deze vier redenen benadrukken de urgentie van het probleem. 

1.     Onnodige milieu-impact bij productie

De zorgsector is verantwoordelijk voor circa 7% van de totale uitstoot van broeikasgassen. Chemische producten zoals medicijnen zijn één van de meest vervuilende componenten van de zorg, door hun intensieve grondstof-, water- en landgebruik. Daarnaast wordt er gedurende productie en transport CO2 uitgestoten. Wanneer medicatie vervolgens weggegooid wordt, zijn al deze schadelijke effecten voor niets geweest. Omdat opeenvolgende klimaatrapporten blijven benadrukken dat we met elkaar te weinig doen om klimaatverandering tegen te gaan en de aarde te beschermen, is medicatieverspilling een kwestie die we ons niet kunnen veroorloven. 

2.     Vervuiling door weggooien

De negatieve gevolgen van geneesmiddelenverspilling worden niet alleen veroorzaakt in productieprocessen, maar ook het weggooien an sich creëert een probleem. Wanneer patiënten thuis namelijk medicijnen overhouden, gaan deze doorgaans linea recta de afvalbak, toiletpot of gootsteen in. 

Door medicijnen weg te spoelen belanden echter schadelijke chemische stoffen in het milieu. Zo zijn er al diverse actieve deeltjes medicijnresten aangetroffen in oppervlaktewater, grondwater en drinkwater, wat onze cruciale ecosystemen verder zal aantasten. Daarnaast vereist dit een intensiever waterzuiveringsproces om water drinkbaar te maken, wat resulteert in een grotere milieu-impact. Hoewel de toegenomen watervervuiling ook deels komt door medicijnresten in ontlasting en urine, doet medicatieverspilling hier een onnodige schep bovenop. Omdat de gevolgen van de chemische stoffen in het milieu desastreus zijn, is het cruciaal dat de verspilling van ongebruikte medicijnen in verkeerde afvalstromen wordt tegen gegaan. 

3.     Forse financiële verliezen

Door intensievere behandelingen, dure medicijnen en nieuwe technologieën zijn de zorgkosten de afgelopen jaren flink opgelopen. Het verlies door ongebruikte medicijnen draagt daar onbedoeld ook aan bij. Naar schatting gaat er zo’n 3-6% van de totale farmaceutische kosten verloren door medicatieverspilling. Dat komt in Nederland jaarlijks neer op zo’n € 100 miljoen. Het tegengaan van medicatieverspilling kan dan ook een aanzienlijke verlaging van de almaar stijgende zorgkosten teweeg brengen. Voor apothekers, wanneer zij de ingekochte voorraden beter kunnen benutten, maar ook voor de samenleving als geheel. 

4.     Grondstoffenschaarste en tekorten in de keten

Tekorten aan bepaalde geneesmiddelen komen steeds vaker voor en de druk in deze keten neemt dan ook toe. Van grondstoffenschaarste, tot buitenlandse productie en logistieke uitdagingen: ze maken de medicatievoorziening kwetsbaar. Zodra er in één van de schakels in deze keten een probleem optreedt, heeft dat al snel gevolgen voor apotheken en patiënten. Dit verstoort de primaire verantwoordelijkheid van de keten, waardoor patiënten niet altijd op het juiste moment beschikking hebben over de benodigde medicijnen. Zo komt de behandeling die is ingezet door de specialist en de apotheek in het geding. De zorg die de patiënt krijgt, kan vervolgens ontoereikend zijn. Dit brengt grote risico’s met zich mee, zoals (her)opname in het ziekenhuis of in uitzonderlijke gevallen zelfs sterfte.

Het beter benutten van de beschikbare geneesmiddelen kan de problemen door bijvoorbeeld grondstoffenschaarste terugdringen. Minder medicatieverspilling betekent immers dat er meer patiënten bediend kunnen worden met dezelfde hoeveelheid grondstoffen.

Tijd voor een nieuwe mindset

Al met al zorgt medicatieverspilling dus niet alleen voor schadelijke milieu-impact, maar ook voor onnodige kosten en geneesmiddelentekorten. Het terugdringen van deze verspilling moet dan ook prioriteit zijn bij iedere zorginstelling, apotheek, zorgverzekeraar en beleidsmaker. Dat vraagt om een nieuwe mindset die geen genoegen neemt met het weggooien medicijnen, maar er alles aan doet om elk geneesmiddel optimaal te benutten. 

Daarbij is gelukkig goed nieuws te melden: een groot deel van de medicatieverspilling is te voorkomen. Bijvoorbeeld door een circulaire werkwijze te implementeren, waar ongebruikte medicijnen opnieuw worden uitgegeven in plaats van weggegooid. Meer hierover lees je in het volgende artikel van deze themareeks over medicatieverspilling. Daar gaan we in op de verschillende initiatieven die zich al inzetten om de spillage tegen te gaan, waaronder PharmaSwap.